22 Aralık 2025 Pazartesi akşamı Türkiye Yazarlar Birliği Sakarya Şubesi, Bir Balkan Esintisi, Müesser Kurt ve Necla Dursun’un ortak yayınıyla gerçekleştirdiğimiz ‘Boşnak Kültüründe Kız İsteme ve Düğün Adetleri’ konulu 40 dakika süren canlı yayınımızın kaydı;
TYB Sakarya Şubesi, Bir Balkan Esintisi, Müesser Kurt ve Necla Dursun’un Instagram hesaplarından izlenebilir.
Ayrıca yayının metni ekte yer almaktadır.
İlgililerin dikkatine sunarız.
Türkiye Yazarlar Birliği Sakarya Şubesi’nin canlı yayınına hoş geldiniz değerli izleyicilerimiz.
Ekim 2025’te ilkini gerçekleştirdiğimiz ve her ay düzenli olarak sizlerle buluşmayı planladığımız program serimizin üçüncüsünde ben Necla Dursun ve konuğumuz Müesser Kurt yeniden birlikteyiz.
Bugün 22 Aralık 2025 Pazartesi. Her yayınımızda farklı bir konuyu ele aldığımız bu program serimizin ortak noktası ‘Balkanlar’. Sezonun ilk programımızda ‘Boşnak Kültüründe Kış Hazırlıkları’ temasını, ikincisinde ‘Boşnak Kültüründe Davet ve Bayram Yemeklerini’ işlemiştik. Bu ay ise konumuz: ‘Boşnak Kültüründe Kız İsteme ve Düğün Adetleri’ olacak. Konunun hayli detaylı bir süreci kapsaması sebebiyle iki program olarak tasarladığımız içeriğimizin kıymetli konuğu, Boşnak kültürünün geleneksel giyim-kuşam alanında önemli çalışmalar yürüten bir isim olan Müesser Kurt’tan;
İzleyicilerimize kendisini tanıtmasını rica ediyoruz.
Ben Müesser Kurt. Sırbistan ile Karadağ sınırında yer alan Ribariçe–Tutin Köyü’nün Popiçe Mahallesi’nde doğdum. Ailem, ben henüz kırk günlükken gönüllü olarak Türkiye’ye göç etti ve Pendik’e yerleşti. Bugün hâlâ Pendik’te yaşıyoruz. Modacı ve stilist olarak mesleğimi burada sürdürüyorum; atölyem de yine Pendik’te bulunuyor. Boşnak kültürünün en önemli taşıyıcı unsurlarından biri olan geleneksel giyim-kuşam alanında hem üretim yapıyor hem de bu alanda etnografik çalışmalar yürütüyorum.
Balkanlardaki Boşnak topluluklarında, kızların ve erkeklerin birbirini görüp beğendiği geleneksel etkinlikler, ortamlar ve sosyal mecralar hangileridir?
Balkanlardaki Boşnak gündelik yaşamında kızların ve erkeklerin birbirini görüp beğendiği başlıca ortamlar;
-ortak yaylalarda ve meralarda yapılan çobanlık faaliyetleri sayesinde farklı köylerden insanların bir araya gelmesi,
-akraba veya ortak tanıdık aracılığıyla sağlanan geleneksel tanıştırmalar,
-düğünlerde gençlerin birbirini görme ve tanıma fırsatı bulması
-yıl içinde üç kez (Mayıs ayında, yaz ortasında ve sonbaharın ilk günlerinde) düzenlenen vaşer adı verilen yayla şenlikleridir. Bu şenlikler farklı köylerden gelen gençlerin tanıştığı ve uzakta yaşayan akrabaların buluştuğu önemli sosyal etkinlikler olarak öne çıkar.
Diyelim ki gençler birbirini beğendi veya görücü usulüyle bir süreç başladı. Bu durumda hemen kız isteme mi gerçekleşir? Beğeniden sonra süreç genel olarak nasıl ilerler ve aileler hangi aşamada devreye girer?
Gençler birbirini beğendiğinde ya da görücü usulüyle bir süreç başladığında kız isteme hemen gerçekleşmez. Beğeniden sonra süreç belirli adımlarla ilerler ve aileler daha en başından itibaren sürece dahildir. Gençler daha önce bir yerde birbirlerini görmüş ve beğenmiş olsalar bile kız istemeye gidilmeden önce mutlaka akrabalık bağı araştırılır. Çünkü Boşnaklarda yedi kuşağa kadar akraba evliliği yapılmaz. İstisnai bir durum yoksa, akrabalık dördüncü kuşak seviyesinde çıkarsa büyüklerin görüşü alınarak evliliğe onay verilebilir. Bu araştırma tamamlandıktan sonra kız tarafının görücü kabulü konusundaki onayı alınır; yani kız evi teyit vermeden kız istemeye gidilmez.
Kız isteme ziyareti öncesinde kız evine bir haberci (ulak) gönderilir ve istemeye kaç kişinin geleceği kız tarafı tarafından belirlenir. İlk istemeye damat gitmez; kadınlar da katılmaz. Bu ilk ziyarete yalnızca erkekler gider ve katılımcı sayısı gelenek gereği 3, 5, 7, 9 veya 11 gibi tek sayılardan oluşur. Tek sayıların tercih edilmesinin nedeni onların güç, uğur ve tamamlayıcılık sembolü olarak görülmesidir. Çift sayılar tamamlanmışlık anlamı taşıdığından uygun görülmez; tek sayılar ise yeni başlayan bir işin dengeli ve uğurlu başlangıcını temsil eder.
Balkanlarda her genç için hazırlanan bohçadan geçen ayki programımızda kısaca söz etmiştik. Bu programımızda bu konuyu biraz daha açar mısınız? Bu bohçanın olmazsa olmaz unsurları nelerdir?
Balkanlarda kız ya da erkek fark etmeksizin, ergenliğe giren her genç için evlilik çağına gelmeden önce bohça hazırlanır. Bu bohça gencin yetişkinliğe adım atmasını, ileride kuracağı yuvaya bir hazırlık olarak aile büyüklerinin iyi dileklerini aktarmasını sembolize eder. Bohçanın olmazsa olmaz parçalarının başında pokuplena (bir tür kumaş)gömlek ve iğne oyası gelir. Bunun yanında buz üzerindeki desenlere benzer motifler anlamına gelen adıyla led verilen kumaş bulunur. Bu kumalın özelliği; ipek pamuk karışımı içinde floş da bulunan dokumasıdır. Makedonya’daki dokuma fabrikalarında üretilen, sadece Boşnak kadınlarının şalvar yapımında kullandığı akışkan duruşu, parlaklığıyla kadılara kuğu silueti verdiğinden çok sevilen bir tercihtir. Dimiya ve şalvar takımına kat adı verilir. Alt ve üst parçaları ile kumru kanadı olarak bilinen yelek takımlarında led kumaş tercih edilir. Tek ende 16 metre, çift ende 10 metre olan ve mümkünse hazırlığı yapılan bohçadaki iğne oyasının rengine uygun bir kumaş bohçada muhafaza edilir. Ayrıca söz ve mühür anlamı taşıyan mahrama da özel olarak dokutularak bohçaya eklenir. Mahrama; bir tür peşkir yani havlu niteliğindedir. Genellikle pamuklu, keten veya ipekli iplerle desenli olarak dokunur ve iki ucunda püsküller bulunur. Bu parçaların her biri hazırlanan bohçayı hem kültürel bir miras hem de gençlerin geleceğine taşınan bir temenni haline getirir.
Boşnak kültüründe bir kız isteme süreci nasıl başlar ve nasıl devam eder? Aileler arasında geçen mizahi diyaloglar ya da özel sözler var mıdır?
Erkek tarafının kızı istemek için kızın evinde olduğunu düşünürsek; kız isteme sürecini genellikle erkek tarafından gelen heyetin en yaşlısı başlatır. Bu kişi akraba olmak zorunda değildir fakat grubun en yaşlısıdır. Bu kişi kız tarafındaki en yaşlı kişiyle sohbeti açar; karşılıklı olarak geçmişten anılar, yaşanan güzel olaylar ve tanışıklığa dair hoş hatıralar paylaşılır. Ardından sade kahve, su ve lokum ikram edilir. Bu sırada damadın babası, amcası veya dayısı sohbeti sürdürür. Kız tarafında ise kızın amcası ve dayısı aynı şekilde bu konuşmalara katılım gösterir.
Kahveler içildikten sonra asıl konuya geçilir. Kimin konuşacağı önceden belirlenmiştir; yani görev dağılımı en baştan yapılır ve sürprize mahal bırakılmaz. Bu kişi önce evlenecek çiftin nerede yaşayacağını, maddi ve manevi koşulları, kızın aileye emanet olduğunu ve evlat gibi sahip çıkılacağına dair güven veren bir konuşma yapar. Ardından resmi olarak kız isteme sözleri söylenir. Ardından kısa bir sessizlik olur. Bu sessizlikten sonra kız evinin vereceği ikram cevabın işareti niteliğindedir. Eğer su ikram edilirse cevap olumsuzdur. Cevap olumluysa akşamın ikinci tur kahveleri gelir. Bu kez gelen kahvenin içinde şeker bulunur. Tatlı kahvenin gelişi verilen olumlu yanıtın kültürel simgesidir. Kahvelerden hemen önce yanıt verme yetkisine sahip kişi ayağa kalkar, el sıkışılır ve karar resmileştirilir.
Tatlı kahveler içildikten sonra, önceden belirlenmiş genç bir kız fincanları toplamak üzere tepsiyi ortaya koyar. Gelen misafirler tepsiye hatırı sayılır miktarda para bırakır. Bu para gelinin nişan hazırlığında ve çeyiz düzenlemesinde destek olması içindir. Ayrıca istemeye katılan tüm kadınlara kızın annesi de dahil olmak üzere erkek tarafı memnuniyet ve teşekkür ifadesi olarak maddi bir jestte bulunur. Bunun yanı sıra erkek tarafına, özellikle heyette bulunan tüm erkeklere gömlek ve havlu hediye edilmesi de adettendir.
İsteme faslı tamamlandığında erkek tarafınca kız tarafına; Herhangi bir isteğiniz var mı? diye sorulur. Bu takı veya altın konusundaki taleplerin açıkça konuşulması anlamına gelir. Ancak Boşnak kültüründe genellikle verilen yanıt şöyledir: Kızımız artık sizin soyadınızı taşıyacak; siz kendi soyadınıza yakışır ne takarsanız kabulümüzdür.
Bu süreç hem nezaket hem sembolik anlamlar hem de karşılıklı saygı üzerine kuruludur; mizahi küçük dokunuşlar olsa da ana hatlarıyla son derece ölçülü ve geleneklere bağlı bir törendir.
Kız isteme gününde hangi ikramlıklar hazırlanır ve misafirlere neler sunulur?
Kahve, lokum ve suyun kız isteme sürecinin temel ikramları olduğunu yukarıda belirtmiştik. Bunlara ek olarak Boşnaklarda kız isteme töreni genellikle 14.00–18.00 saatleri arasında yapıldığını belirtmek sorunuza yön vermek açısından önemlidir. Zira günü bu zaman dilimi öğle yemeğine denk geldiği için misafirlere mutlaka yemek ikram edilir. Kız isteme gerçekleşip tatlı kahveler içildikten sonra sofranın başrolünde düz börek ve biryan bulunur. Bunun yanında mutlaka sulu bir yemek sunulur; en geleneksel tercih ise kuru fasulyedir. Tatlı olarak ise baklava ikram edilir. Bu menü hem misafir ağırlamanın ciddiyetini hem de Boşnak misafirperverliğinin zenginliğini yansıtan geleneksel bir çeşitliliktir.
Sizin katıldığınız ve unutamadığınız bir kız isteme anınız oldu mu?
Evet var tabii. Anlatacağım anımın yılı 1985… İstanbul’un Pendik ilçesinden Palevać sülalesinden bir delikanlı Yıldırım Mahallesi’nde oturan Daćıc sülalesinden genç bir kıza talip olur. Kız güzeldir, ahlaklıdır, aileler birbirini tanımaktadır. Aradaki mesafe uzun olduğundan isteme, söz ve nişanı aynı gün yapmaya karar verirler. O dönemlerde vasıta imkânı kısıtlıdır ve aile duraktan bir tane taksi çağırılır. Geleneğe uygun olarak hediyeler bohçalara yerleştirilir. Kadınlar içi çeyiz dolu bohçaları itinayla taksinin bagajına dizer. Önde ise erkeğin amcası, dayısı ve mahallede sözü dinlenen yaşlı bir büyüğün bulunduğu üç kişi yola çıkar. Şoförle birlikte dört erkek kız evinin yolunu tutar. Kız evine vardıklarında konukları karşılayanlara bohçalar teslim edilir. Ancak o sırada kimsenin farkında olmadığı bir şey olur: iki önemli bohça takside unutulmuştur. Birinin içi altınlarla doludur, diğeri ise Yugoslavya’dan özel olarak getirtilmiş sırma işlemeli kıymetli bir takım kıyafet vardır. Erkek tarafı bohçaların içeriğini bilmediği için eksikliği fark etmez. Tören devam eder. Niyetler hayırdır. Dudaklardan dökülen sözlerde iyi niyet ve güzel temenni vardır. Asıl kıymet ise taksicinin vicdanındadır. Sohbeti hoş gönlü geniş bir adamdır taksici. Yolda ettiği gırgır şamata ile gönlünü kazandığı bu insanlara, yolculuk sonunda bir iyilik borcu hisseder. Yeni yolcusunu almadan önce bagajı açtığında gördüğü iki bohçayı tereddüt etmeden yolcuları bıraktığı adrese sürer taksiyi ve bohçaları teslim eder. Bu hikâyeyi annemle birlikte hayırlı olsuna gittiğimizde bizzat dinledim. Dileyince çok şaşırılmıştım. Hala da farkı duygularda değilim. O zamanlar hem bohçalar, hem de yürekler doluydu…Ve bazı taksiciler sadece yol değil insanlık da taşıyordu.
Kız verildikten sonra süreç nasıl ilerler ve bu dönemde yapılması gereken geleneksel uygulamalar nelerdir?
Kız isteme yapılarak olumlu cevap alındıktan sonra, kız evinden ayrılmadan önce düğünle ilgili genel çerçeve çizilir. Bu kapsamda üzerinde durulan en önemli husus düğünün tahminen yapılacağı ayın belirlenmesidir. Bu en önemli konu yani düğün tarihi konusu konuşulduktan sonra erkek tarafı kendi evine dönerken mahalle halkı gelecek konvoyu camlarda ve kapılarda bekler. Mahramayı yani sözü/mühür almış olan amca veya dayı onu omzuna koyarak akordeon eşliğinde kolo adı verilen geleneksel oyunu oynayarak erkek evine doğru ilerler. Eve varıldığında ev halkı ve komşularla kız istemenin nasıl geçtiği keyifli bir sohbet eşliğinde paylaşılır.
Bugünden üç gün sonra kız evine bir haber gönderilerek posedak (akşam oturması) davetinde bulunulur. Bu toplantıya damat, çekirdek aile ve yakın akrabalar katılır. Posedak yaklaşık iki saat sürer. Çay ve çeşitli ikramlıklar eşliğinde düğünle ilgili yapılacaklar konuşulur. Böylece aileler birbirini tanıma fırsatı da bulmuş olur. Kız tarafı da akrabalarını davet eder. Bu ziyarette gelin, kaynanasından küçük ama değerli bir armağan alır. Bu armağan genellikle elbise, kumaş ve üzerine iliştirilmiş bir inci kolye veya liradır. Damat tarafından gelen konukların tüm kadınları da gelini gönüllerinden kopan armağanlarla taltif ederler.
Eğer kız isteme sürecinde söz ve nişan birlikte yapılmamışsa, bu toplantıda nişana ilişkin detaylar konuşulur. Söz ve nişanın birlikte yapılmasının kilit noktası, kızın verileceğinin kesin olmasıdır. Kızın verileceği önceden belli ise ve prensip gereği kız isteme yapılmaktaysa; kız tarafının onayıyla söz ve nişan birlikte düzenlenebilir.
Nişan yapmak Boşnak kültüründe şart mıdır? Eğer nişan yapılırsa nişanlı kalma süresiyle ilgili bir gelenek var mıdır?
Nişan yapmak zorunlu değildir. Söz ve nişan birlikte gerçekleştirildiyse ayrıca nişan töreni yapılmasına gerek yoktur. Nişanlı kız genellikle baba evinde uzun süre bekletilmez. Ancak askerlik, yeni evin inşası veya maddi yeterlilik gibi özel durumlar söz konusuysa nişanlılık süresi uzayabilir. Bu durum özellikle yurt dışında çalışan aileler için daha sık görülebilir. Yine de geleneksel olarak kız tarafı nişandan itibaren yaklaşık üç ay içinde düğünün yapılmasını bekler.
Kız istendi, nişan yapıldı ve düğün tarihi belirlendi. Bu süreçteki belli başlı hazırlıklar nelerdir?
Gençlerin nerede yaşayacağı ilk karar verilen konu olurdu. Geçmişte genellikle yeni evliler büyüklerle birlikte yaşar ve onlara aile evinde bir oda ayrılırdı. Aile bütçesi de aile büyüğünün kontrolünde olurdu. Kontrol büyüklerde olduğundan düğüne dair konularda ve alınacak kararlarda da karar mercii aile büyükleri olurdu. Gençler bu durumu doğal karşılar, alınan kararlara uyum sağlar ve gerektiğinde uygulama konusunda söz sahibi olurlardı.
Geline takılacak altınlar ve yapılacak diğer hazırlıklar da geçmişte gelinlere sağlanan koşullara uyumlu hareket etmeyi gerektirirdi. Örneğin; büyük abinin eşine yapılan takılar, verilen gelinlik, düğündeki ikramlıklar gibi konularda eşitlik gözetilirdi. Yeni gelinin çeyizi önceki gelinlerden farklı büyüklükteyse uygun çeyiz getirilmesi gerektiği kız tarafına uygun bir dille iletilirdi. Bu adetler ailenin demokratik ortamını korumasına, adil olunmasına ve eşitliğin sürdürülmesine hizmet eden önemli adetlerdi.
Tüm bu süreç içinde dini bayramlar yaşanırsa iki aile arasında yaşanan adetler bulunuyor mu?
Bayramlarda nişanlı kıza giderken damadın ailesi genellikle baklava ve bir değerli takı götürür. Aynı zamanda iç ve dış kıyafet olmak üzere tam bir takım kıyafet de hediye edilir. Ailenin büyüklerine ve ev halkına küçük hediyelerin bulunduğu bir bohça hazırlanır. Ayrıca kızın annesine ve evdeki diğer kadınlara da bayram münasebetiyle uygun görülen miktarlarda nakit armağan ediliridir.
Not 1: Kız istemeden nişana, çeyiz sermeden gelin görme gününe kadar geniş bir süreci kapsayan konunun bu noktadan sonra olan bölümünü Ocak 2026 programında konuşacağız. Yeni yılın ilk programında görüşmek dileğiyle…
Not 2: İçerik görselinde bulunan geleneksel kıyafetler Müesser Kurt koleksiyonuna aittir. Sol baştaki kızların, ortadaki gelinlerin, sağdaki orta yaş hanımların giydiği kıyafetlere örnek olarak programımızda bulundular. Bu konuda daha detaylı bilgi edinmek istenirse canlı yayın kaydımız izlenebilir.
